Badanie historii społeczeństw wykazuje jednak, że takie zjawiska jak prywatna własność środków produk­cji, stosunki panowania klasowego i wyzysku człowieka przez człowieka — stanowiące przyczyny żywiołowości procesów społecznych — nie są zjawiskami wiecznymi i niezmiennymi, nie są nieuchronnym, koniecznym elementem społecznego współżycia ludzi. Jednym z niezbędnych warunków tego, by ludzie, którzy osiągnęli już wysoki stopień panowania nad przyrodą, zdobyli także kontrolę nad procesami prze­mian swego środowiska społecznego jest poznanie prawidłowości rozwoju społecznego.Szczegółowe studia historyczne, a zwłaszcza wnikli­we badania nad społeczeństwem kapitalistycznym umożliwiły twórcom marksizmu sformułowanie teorii rozwoju społeczeństwa, która wyjaśnia główne mecha­nizmy przeobrażeń społeczeństwa. Podstawowe twierdzenia tej teorii sformułował Marks w następujących słowach: „W społecznym wy­twarzaniu swego życia ludzie wchodzą w określone, konieczne, niezależne od ich woli stosunki — w sto­sunki produkcji, które odpowiadają określonenu szczeblowi rozwoju ich materialnych sił wytwórczych.